Nếu bạn hay bị đau đầu, có lẽ bạn từng tự hỏi điều gì đã gây ra chúng. Là ly cà phê, thời tiết, một đêm thức khuya hay cuộc họp căng thẳng? Biết các yếu tố khởi phát đau đầu của mình có thể giúp bạn phòng tránh một số cơn đau, nhưng tìm ra chúng khó hơn phần lớn mọi người nghĩ, và rất nhiều thời gian bị lãng phí để truy đuổi sai đối tượng.
Bài viết này trình bày những yếu tố khởi phát đau đầu phổ biến nhất, vì sao chúng hiếm khi tác động riêng lẻ, cách phân biệt một yếu tố khởi phát thật với dấu hiệu sớm của cơn đau, và một cách đơn giản để tìm ra yếu tố của riêng bạn.
Yếu tố khởi phát phổ biến đến mức nào?
Rất phổ biến. Trong một nghiên cứu năm 2007 trên 1.207 người bị đau nửa đầu, 75,9% cho biết họ có ít nhất một yếu tố khởi phát. Những yếu tố được báo cáo nhiều nhất là căng thẳng (79,7%), thay đổi nội tiết ở phụ nữ (65,1%), không ăn (57,3%), thời tiết (53,2%) và giấc ngủ bị xáo trộn (49,8%), tiếp theo là mùi, đau cổ, ánh sáng và rượu bia.2
Đau đầu căng thẳng cũng có yếu tố khởi phát. NHS liệt kê căng thẳng, các vấn đề về giấc ngủ và caffeine là những nguyên nhân phổ biến.4
Những yếu tố khởi phát đau đầu phổ biến nhất
Đây là những yếu tố được nhắc đến nhiều nhất, cả trong nghiên cứu lẫn trong khuyến cáo của các cơ quan y tế. Yếu tố khởi phát khác nhau ở mỗi người, vì vậy bạn có thể nhận ra vài yếu tố trong số này, hoặc không yếu tố nào.1
Căng thẳng. Đây là yếu tố khởi phát được báo cáo nhiều nhất.2 Nó cũng thường đi kèm những yếu tố khác, như bỏ bữa và ngủ ít. Bài viết về đau đầu do căng thẳng trình bày chi tiết về vấn đề này.
Bỏ bữa. The Migraine Trust ghi nhận nhiều người thấy cơn đau nửa đầu xảy ra thường xuyên hơn và nặng hơn sau một khoảng thời gian không ăn.1 NHS liệt kê việc ăn uống không đều bữa là một trong những nguyên nhân phổ biến gây đau đầu nói chung.3 Xem bài đau đầu do đói để biết cách phòng tránh.
Thay đổi giấc ngủ. Ngủ quá ít là yếu tố khởi phát quen thuộc, nhưng ngủ nhiều hơn bình thường cũng vậy, chẳng hạn ngủ nướng cuối tuần. Thay đổi nếp ngủ thường ngày cũng có thể gây tác động tương tự.1 Bài viết về giấc ngủ và đau đầu giải thích vì sao một nếp sinh hoạt đều đặn lại quan trọng đến thế.
Thay đổi nội tiết. Nhiều phụ nữ nhận thấy mình bị đau đầu quanh kỳ kinh nguyệt. NHS liệt kê kinh nguyệt và mãn kinh trong số các nguyên nhân phổ biến gây đau đầu.3
Caffeine. Cả quá nhiều lẫn quá ít. Với một số người, quá nhiều caffeine có thể khởi phát cơn đau nửa đầu, nhưng bỏ đột ngột cũng có thể như vậy, nên The Migraine Trust gợi ý giảm dần nếu bạn muốn cắt giảm.1
Rượu bia. Nhiều người thấy rượu bia khởi phát đau nửa đầu, trong đó rượu vang đỏ là đồ uống được nhắc đến nhiều nhất, dù không phải lần nào cũng xảy ra.1 NHS cũng liệt kê uống quá nhiều rượu bia là một nguyên nhân phổ biến gây đau đầu.3
Mất nước. Với một số người, uống không đủ nước dường như có thể khởi phát hoặc làm cơn đau nửa đầu nặng hơn. The Migraine Trust cho rằng sáu đến tám cốc hoặc ly nước mỗi ngày thường là đủ.1
Thời tiết. Thay đổi nhiệt độ, áp suất không khí và độ ẩm dường như ảnh hưởng đến nhiều người bị đau nửa đầu.1 Bạn không thể kiểm soát thời tiết, nhưng biết nó ảnh hưởng đến mình có thể giúp bạn lên kế hoạch. Xem thêm trong bài đau đầu do thời tiết.
Ánh sáng, tiếng ồn và mùi. Ánh sáng chói hoặc nhấp nháy, tiếng ồn lớn và mùi mạnh, như nước hoa, đều là những yếu tố khởi phát thường được báo cáo, và chúng có thể làm cơn đau nặng hơn khi đã bắt đầu.1 Xem bài đau đầu do nước hoa để biết cách đối phó với mùi mạnh.
Màn hình và tư thế. Ngồi trước màn hình trong thời gian dài có liên quan đến cơn đau nửa đầu ở một số người, và mỏi mắt có thể dẫn đến đau đầu căng thẳng.1 NHS cũng liệt kê tư thế xấu và các vấn đề về thị lực trong số các nguyên nhân phổ biến gây đau đầu.3 Bài viết về đau đầu do màn hình trình bày về mỏi mắt và các khoảng nghỉ khỏi màn hình.
Một số thực phẩm cụ thể. Sô-cô-la, phô mai, thực phẩm chứa bột ngọt (MSG) và các thực phẩm khác thường bị đổ lỗi, nhưng The Migraine Trust lưu ý rằng thiếu bằng chứng cho thấy thực phẩm khởi phát đau nửa đầu ở phần lớn mọi người, và các nghiên cứu cho kết quả không nhất quán. Tổ chức này khuyên không nên loại bỏ thực phẩm nào trừ khi bạn chắc chắn nó khởi phát cơn đau nửa đầu của bạn.1
Dùng quá nhiều thuốc giảm đau. Uống thuốc giảm đau quá thường xuyên để trị đau đầu tự nó có thể gây ra đau đầu.4 Nếu bạn dùng thuốc giảm đau nhiều ngày mỗi tháng, hãy đọc về đau đầu do lạm dụng thuốc và trao đổi với bác sĩ.
Yếu tố khởi phát hiếm khi tác động riêng lẻ
Một trong những ý tưởng hữu ích nhất về yếu tố khởi phát là điều The Migraine Trust gọi là "ngưỡng". Chỉ một vài yếu tố tự chúng tạo ra khác biệt lớn đến nguy cơ của bạn. Thường thì cần sự kết hợp: bạn có thể chịu được một bữa bỏ, một đêm ngủ ít hay một ngày căng thẳng, nhưng hai hoặc ba điều cùng lúc sẽ đẩy bạn vượt ngưỡng và lên cơn. Ngưỡng của bạn cũng lên xuống theo những yếu tố như thay đổi nội tiết và bệnh tật.1
Điều này giải thích vì sao cùng một ly rượu vang, tối nay không sao mà tối sau lại gây đau đầu. Nó cũng có nghĩa là những thay đổi hiệu quả nhất thường là những điều nhàm chán giúp giữ ngưỡng của bạn ở mức cao: ngủ đều đặn, ăn đúng bữa và dùng caffeine ổn định.
Yếu tố khởi phát hay dấu hiệu báo trước?
Đôi khi điều trông như một yếu tố khởi phát thật ra lại là sự khởi đầu của cơn đau. Trong những giờ trước khi đau đầu, ở giai đoạn được gọi là giai đoạn tiền triệu hay giai đoạn báo trước, nhiều người bị đau nửa đầu có cảm giác thèm ăn, cứng cổ, thay đổi tâm trạng hoặc nhạy cảm hơn với ánh sáng, âm thanh và mùi.1
Điều đó có thể dẫn đến kết luận sai. The Migraine Trust lấy ví dụ về sô-cô-la: nếu bạn ăn nó vì thèm trong giai đoạn báo trước, sô-cô-la có thể trông như yếu tố khởi phát trong khi cơn đau thật ra đã bắt đầu. Việc bạn để ý đến ánh sáng chói hay đau cổ cũng vậy.1 Bản thân việc biết các dấu hiệu báo trước của mình đã hữu ích, vì nó giúp bạn xử lý cơn đau sớm hơn.
Cách tìm ra yếu tố khởi phát của riêng bạn
Nhật ký đau đầu là công cụ tốt nhất cho việc này, vì trí nhớ không đáng tin cậy. Cả The Migraine Trust và NHS đều gợi ý nên ghi nhật ký.13 Đó có thể là một cuốn sổ hoặc điện thoại của bạn; chúng tôi so sánh hai cách trong bài nhật ký giấy hay ứng dụng. Trong vài tuần, hãy ghi lại:
- Bạn đi ngủ và thức dậy lúc nào.
- Bạn ăn lúc nào, và đã dùng bao nhiêu caffeine và rượu bia.
- Mức độ căng thẳng và bất cứ điều gì bất thường trong ngày.
- Kỳ kinh nguyệt, nếu bạn có.
- Mỗi cơn đau đầu bắt đầu lúc nào và nặng đến mức nào.
Hãy ghi cả những ngày không đau đầu. Một yếu tố bị nghi ngờ chỉ có ý nghĩa nếu đau đầu xảy ra sau nó trong phần lớn các lần. Sau đó, hãy thử từng thay đổi một, mỗi thay đổi trong vài tuần, để bạn biết điều gì đã tạo ra khác biệt.
Hãy giữ chừng mực. The Migraine Trust chỉ ra rằng cố gắng xác định và tránh mọi yếu tố khởi phát tốn rất nhiều thời gian và công sức, có thể khiến bạn lo âu, và quá tập trung vào nó có thể gây hại nhiều hơn lợi. Tránh các yếu tố khởi phát có thể giảm tần suất lên cơn, nhưng có thể không chấm dứt hoàn toàn, và nhiều người vẫn cần điều trị.1 Nhật ký cũng có thể cho thấy một số điều bạn từng đổ lỗi thật ra chẳng mấy quan trọng, và điều đó cũng hữu ích không kém.
Khi nào nên đi khám bác sĩ
Hãy đi khám bác sĩ nếu bạn thường xuyên bị đau đầu, hoặc nếu cơn đau đầu không đỡ sau khi bạn đã tự xử lý.3 Nếu bạn đã biết các yếu tố khởi phát của mình mà vẫn thường xuyên lên cơn, hãy hỏi về điều trị dự phòng.
Hãy tìm trợ giúp khẩn cấp nếu cơn đau đầu khởi phát đột ngột và đau dữ dội, hoặc kèm theo yếu cơ, tê bì, lú lẫn, khó nói, mất thị lực, co giật, hoặc sốt cao kèm cứng cổ.3 Bài viết về cần làm gì khi cơn đau đầu bắt đầu liệt kê các dấu hiệu cảnh báo.
Bắt đầu thế nào
Hãy chọn hai yếu tố bạn nghi ngờ nhất từ danh sách trên, và theo dõi chúng cùng với các cơn đau đầu trong tháng tới. Headache & Migraine Diary cho phép bạn ghi lại mỗi cơn đau đầu trong vài giây và gắn thẻ các yếu tố khởi phát có thể có như căng thẳng, thiếu ngủ, caffeine, rượu bia, thực phẩm, thời tiết và nội tiết, để sau vài tuần bạn có thể thấy yếu tố nào thật sự xuất hiện trước những ngày đau đầu.
