Nghe có vẻ ngược đời: chính thuốc giảm đau bạn uống để trị đau đầu lại có thể khiến bạn đau đầu nhiều hơn. Nhưng với một số người hay bị đau đầu, đó đúng là điều xảy ra. Các bác sĩ gọi đây là đau đầu do lạm dụng thuốc, và bạn cũng có thể nghe gọi là đau đầu dội ngược. Tình trạng này phổ biến, thường bị bỏ sót, và tin tốt là nó thường cải thiện khi quy luật được nhận ra và điều trị.
Bài viết này giải thích đau đầu do lạm dụng thuốc là gì, dùng thuốc bao nhiêu là quá nhiều, cách nhận biết liệu nó có thể xảy ra với bạn không, và bác sĩ điều trị nó ra sao. Bài viết không thay thế lời khuyên y tế: nếu bạn nghĩ điều này đang xảy ra với mình, bước quan trọng nhất là trao đổi với bác sĩ trước khi thay đổi thuốc.
Đau đầu do lạm dụng thuốc là gì
Đau đầu do lạm dụng thuốc xuất hiện ở những người vốn đã có bệnh lý đau đầu, như đau nửa đầu hoặc đau đầu dạng căng thẳng, và dùng thuốc cắt cơn đau đầu nhiều ngày mỗi tháng trong thời gian dài. Theo thời gian, chính việc dùng thuốc thường xuyên bắt đầu khiến đau đầu xảy ra thường xuyên hơn.
Phân loại quốc tế về các rối loạn đau đầu (ICHD-3), hệ thống bác sĩ dùng để chẩn đoán đau đầu, định nghĩa tình trạng này là đau đầu từ 15 ngày trở lên mỗi tháng ở người đã có rối loạn đau đầu từ trước, và đã thường xuyên lạm dụng thuốc cắt cơn đau đầu hơn ba tháng. Phân loại này lưu ý rằng cơn đau đầu thường, dù không phải luôn luôn, đỡ hơn khi ngừng lạm dụng thuốc.1
Dùng thuốc bao nhiêu là quá nhiều?
Ngưỡng phụ thuộc vào loại thuốc. Theo tiêu chí ICHD-3, là dùng đều đặn hơn ba tháng với:
- Từ 15 ngày trở lên mỗi tháng đối với thuốc giảm đau đơn thuần, như paracetamol (acetaminophen), ibuprofen và aspirin.3
- Từ 10 ngày trở lên mỗi tháng đối với triptan, opioid (như codein) và thuốc giảm đau phối hợp (sản phẩm kết hợp nhiều thành phần, đôi khi có cả caffeine).12
Những con số này tính theo ngày, không phải theo liều. Uống hai viên trong một ngày được tính là một ngày. Dùng nhiều loại thuốc khác nhau cũng có thể cộng dồn, ngay cả khi riêng từng loại không chạm ngưỡng của nó.
Điều này không có nghĩa là uống thuốc giảm đau vào một ngày tệ là có hại. Thỉnh thoảng dùng thuốc trị đau đầu là bình thường. Điều đáng lo là một quy luật kéo dài, dùng thuốc nhiều ngày trong phần lớn các tháng.
Dấu hiệu cho thấy điều này có thể đang xảy ra với bạn
Đau đầu do lạm dụng thuốc có thể khó nhận ra vì nó trông giống những cơn đau đầu thường ngày của bạn, chỉ là xảy ra thường xuyên hơn. InformedHealth.org, do Viện Chất lượng và Hiệu quả trong Chăm sóc Sức khỏe của Đức điều hành, mô tả đây là cơn đau âm ỉ khắp đầu, thường không kèm triệu chứng khác, dù cơn đau nửa đầu vẫn có thể xảy ra chồng lên.4 Trang này cũng chỉ ra một cái bẫy phổ biến: mọi người cho rằng chứng đau nửa đầu hay đau đầu căng thẳng của họ chỉ đơn giản là nặng hơn, nên họ uống thêm thuốc giảm đau, khiến vòng luẩn quẩn tiếp diễn.4
Những dấu hiệu nên trao đổi với bác sĩ:
- Cơn đau đầu của bạn ngày càng thường xuyên hơn qua nhiều tháng, và giờ số ngày đau nhiều hơn số ngày không đau.
- Bạn dùng thuốc giảm đau hơn mười ngày mỗi tháng. InformedHealth.org cho rằng bất kỳ ai thường xuyên làm vậy nên trao đổi với bác sĩ.4
- Bạn đã bắt đầu uống thuốc "cho chắc", trước khi cơn đau đầu thật sự bắt đầu.
Riêng từng dấu hiệu không có nghĩa bạn bị đau đầu do lạm dụng thuốc, nhưng khi đi cùng nhau thì đáng để kiểm tra.
Vì sao việc theo dõi quan trọng
Phần lớn người bị đau đầu do lạm dụng thuốc không nhận ra họ dùng thuốc bao nhiêu ngày. Rất dễ đếm sót trong cả tháng, nhất là khi bạn đang đau. Một nhật ký đau đầu ghi lại mọi liều thuốc, kể cả thuốc giảm đau không kê đơn, giúp quy luật hiện ra rõ ràng. Cuối mỗi tháng, hãy đếm:
- Bạn bị đau đầu bao nhiêu ngày.
- Bạn dùng thuốc giảm đau bao nhiêu ngày, và loại nào.
Nếu bạn gần hoặc vượt các ngưỡng nêu trên, hãy mang những con số đó đến gặp bác sĩ. Đó chính là thông tin bác sĩ cần để chẩn đoán.
Cách điều trị
Việc điều trị nên được lên kế hoạch cùng bác sĩ, không tự làm một mình. Cách tiếp cận chính là ngừng loại thuốc bị lạm dụng.
Tại Vương quốc Anh, hướng dẫn của NICE (Viện Quốc gia về Sức khỏe và Chất lượng Chăm sóc) khuyên bác sĩ giải thích rằng đau đầu do lạm dụng thuốc được điều trị bằng cách ngừng loại thuốc bị lạm dụng, và khuyên người bệnh ngừng tất cả các thuốc cắt cơn đau đầu bị lạm dụng trong ít nhất một tháng, ngừng đột ngột thay vì giảm dần.5 Ngoại lệ là opioid và một số thuốc khác, vì ngừng đột ngột có thể gây vấn đề, và bác sĩ sẽ hướng dẫn bạn cách giảm liều an toàn.
Những điều cần lường trước:
- Cơn đau đầu thường tệ hơn trước khi đỡ. NICE lưu ý rằng các triệu chứng có khả năng nặng hơn trong ngắn hạn, và có thể có triệu chứng cai thuốc.5 Tình trạng này chỉ tạm thời, và biết trước giúp bạn dễ vượt qua hơn.
- Hỗ trợ và theo dõi rất quan trọng. Bác sĩ nên kiểm tra tình trạng của bạn trong giai đoạn này.
- Điều trị dự phòng có thể giúp ích. NICE khuyến nghị cân nhắc điều trị dự phòng cho bệnh lý đau đầu nền, như đau nửa đầu, song song với việc ngừng thuốc bị lạm dụng.5 Cách này nhắm vào chính lý do khiến bạn hay bị đau đầu ngay từ đầu.
Phần lớn mọi người có thể thực hiện việc này tại nhà với sự hỗ trợ của bác sĩ; NICE khuyên không nên thường quy cho nhập viện vì lý do này.5
Phòng tránh tái phát
Sau khi đã qua giai đoạn cai thuốc, một vài thói quen giúp đau đầu do lạm dụng thuốc không quay lại:
- Tiếp tục đếm số ngày dùng thuốc. Hãy biến việc tính tổng mỗi tháng thành thói quen, và tự đặt giới hạn cá nhân thấp hơn hẳn các ngưỡng.
- Điều trị các cơn đau đầu nền. Nếu bạn hay bị đau nửa đầu hoặc đau đầu căng thẳng, một kế hoạch dự phòng từ bác sĩ sẽ giảm mức độ bạn cần đến thuốc cắt cơn.
- Xử lý những yếu tố khởi phát bạn có thể thay đổi. Ngủ đều đặn, ăn đúng bữa và kiểm soát căng thẳng thường giúp giảm tần suất đau đầu. Các bài viết về yếu tố khởi phát đau đầu và giấc ngủ và đau đầu là nơi tốt để bắt đầu.
- Thường xuyên xem lại cùng bác sĩ, nhất là khi số ngày đau đầu bắt đầu tăng dần trở lại.
Khi nào cần trợ giúp khẩn cấp
Đau đầu do lạm dụng thuốc tiến triển chậm. Ngược lại, một cơn đau đầu đột nhiên khác thường cần được xử lý khẩn cấp. Hãy tìm trợ giúp ngay nếu cơn đau đầu khởi phát đột ngột và cực kỳ dữ dội, hoặc kèm theo yếu cơ, tê bì, lú lẫn, khó nói, mất thị lực, co giật, hoặc sốt cao kèm cứng cổ.6 Bài viết về cần làm gì khi cơn đau đầu bắt đầu trình bày các dấu hiệu cảnh báo này.
Bắt đầu thế nào
Nếu bạn chưa chắc mình dùng thuốc giảm đau thường xuyên đến đâu, hãy bắt đầu đếm ngay hôm nay. Headache & Migraine Diary cho phép bạn ghi lại mỗi cơn đau đầu cùng thuốc đã dùng, kể cả những thuốc bạn tự thêm vào, để bạn xem lại cả tháng và thấy mình đã dùng mỗi loại bao nhiêu ngày trước khi trao đổi với bác sĩ.
