Một đốm nhỏ nhấp nháy xuất hiện gần giữa tầm nhìn của bạn. Trong vài phút, nó lớn dần thành một đường ngoằn ngoèo lấp lánh trôi dạt sang một bên, để lại một vùng nhòe phía sau. Có thể bàn tay bạn bắt đầu ngứa ran. Rồi nửa giờ sau, mọi thứ biến mất, và một cơn đau đầu kéo đến. Đây là tiền triệu đau nửa đầu (aura), và nếu bạn chưa từng bị trước đây, nó có thể rất đáng sợ.
Tiền triệu khá phổ biến và thường vô hại, nhưng đó cũng là điều bác sĩ nên kiểm tra ngay lần đầu, vì một vài triệu chứng của nó trùng với những vấn đề nghiêm trọng hơn. Bài viết này giải thích tiền triệu đau nửa đầu là gì, biểu hiện và cảm giác ra sao, kéo dài bao lâu, vì sao xảy ra, điều gì giúp ích, và những triệu chứng nào có nghĩa là bạn cần được trợ giúp ngay.
Tiền triệu đau nửa đầu là gì?
Tiền triệu là một nhóm triệu chứng thần kinh (triệu chứng bắt nguồn từ hệ thần kinh) có thể xảy ra như một phần của cơn đau nửa đầu. Có đến một phần ba số người bị đau nửa đầu có những cơn kèm tiền triệu, và nhiều người trong số họ cũng có những cơn không kèm tiền triệu.1 Đau nửa đầu có tiền triệu từng được gọi là "đau nửa đầu cổ điển".2
Bảng phân loại đau đầu mà bác sĩ sử dụng (ICHD-3) mô tả tiền triệu là những cơn triệu chứng thị giác, cảm giác hoặc triệu chứng khác của hệ thần kinh, kéo dài vài phút, thường tăng dần, biến mất hoàn toàn và thường được theo sau bởi một cơn đau đầu.3 Từ khóa ở đây là "hồi phục hoàn toàn": tiền triệu đau nửa đầu không để lại tổn thương lâu dài, và các triệu chứng hết khi nó kết thúc.
Với phần lớn mọi người, tiền triệu đến ngay trước cơn chính, khi cơn đau đầu, buồn nôn và nhạy cảm với ánh sáng hoặc âm thanh bắt đầu. Một số người có triệu chứng tiền triệu suốt cả cơn, hoặc chỉ sau khi cơn đau đầu đã bắt đầu.1
Triệu chứng tiền triệu đau nửa đầu
Tiền triệu thị giác
Triệu chứng thị giác là phổ biến nhất, vượt xa các loại khác. ICHD-3 cho biết tiền triệu thị giác xảy ra ở hơn 90% người bị đau nửa đầu có tiền triệu, ít nhất trong một số cơn.3 The Migraine Trust liệt kê các triệu chứng thị giác thường gặp sau:1
- điểm mù
- nhìn mờ
- thấy đốm hoặc vệt màu
- ánh sáng lóe hoặc nhấp nháy
- hình ngoằn ngoèo
Kiểu điển hình là hiện tượng bác sĩ gọi là phổ hình răng cưa (fortification spectrum), còn được gọi là ám điểm nhấp nháy (scintillating scotoma): một hình ngoằn ngoèo gần điểm bạn đang nhìn, từ từ lan sang trái hoặc phải, với viền góc cạnh lấp lánh và để lại một vùng mù hoặc nhòe phía sau.3 Mayo Clinic lưu ý rằng triệu chứng thị giác thường bắt đầu ở trung tâm tầm nhìn rồi lan ra ngoài, và điểm mù đôi khi được viền bởi những hình đơn giản như hình tròn.2
Tiền triệu thị giác bắt nguồn từ não chứ không phải từ mắt, nên nó ảnh hưởng đến cùng một bên tầm nhìn ở cả hai mắt.2 Đó là điểm phân biệt nó với đau nửa đầu võng mạc hiếm gặp hơn nhiều, trong đó thay đổi thị lực chỉ xảy ra ở một mắt. Nếu bạn chưa chắc mình bị loại nào, bài viết về đau nửa đầu thể mắt giải thích cách phân biệt chúng.
Các triệu chứng tiền triệu khác
Tiền triệu không phải lúc nào cũng là thị giác. Loại phổ biến tiếp theo là tiền triệu cảm giác: cảm giác kim châm từ từ lan ra từ chỗ bắt đầu, qua một bên cơ thể, mặt hoặc lưỡi, đôi khi sau đó là tê bì.3 Các triệu chứng tiền triệu khác có thể gồm khó nói, chóng mặt và, ít gặp hơn, yếu cơ.1 Mayo Clinic cũng liệt kê ù tai, mất thính lực và không cử động được một phần cơ thể.2
Khi bạn có nhiều hơn một triệu chứng tiền triệu, chúng thường xuất hiện lần lượt, thường gặp nhất là thị giác trước, rồi đến cảm giác, rồi đến lời nói.3 Nếu chóng mặt hoặc cảm giác quay cuồng là triệu chứng chính của bạn, hãy tìm hiểu về đau nửa đầu tiền đình, một tình trạng liên quan có chẩn đoán riêng.
Yếu cơ trong lúc có tiền triệu ít gặp hơn, và The Migraine Trust khuyên nên tìm tư vấn y tế nếu bạn bị lần đầu.1 Bác sĩ phân loại tiền triệu kèm yếu cơ riêng, là đau nửa đầu liệt nửa người.3
Tiền triệu đau nửa đầu kéo dài bao lâu?
Tiền triệu thường tăng dần trong khoảng năm phút và kéo dài từ năm phút đến một giờ.1 NHS cho biết các triệu chứng tiền triệu không nên kéo dài quá một giờ.4 Khi có nhiều triệu chứng tiền triệu nối tiếp nhau, mỗi triệu chứng thường kéo dài 5 đến 60 phút, nên toàn bộ tiền triệu có thể kéo dài lâu hơn.3
Cơn đau đầu thường bắt đầu trong vòng một giờ sau tiền triệu.2 Một cơn đau nửa đầu đầy đủ thường kéo dài từ 4 giờ đến 3 ngày, và những triệu chứng sớm như mệt mỏi có thể bắt đầu đến hai ngày trước khi đau.4
Tiền triệu đau nửa đầu không kèm đau đầu
Tiền triệu không phải lúc nào cũng dẫn đến đau đầu. ICHD-3 có một chẩn đoán riêng cho tiền triệu điển hình không kèm đau đầu, và đôi khi cơn đau đầu theo sau nhẹ hơn một cơn đau nửa đầu thông thường.3 The Migraine Trust gọi đau nửa đầu không kèm đau đầu là "đau nửa đầu thầm lặng".1
Mayo Clinic cho biết tiền triệu không kèm đau đầu là hiếm gặp và, khi xảy ra, thường ảnh hưởng đến người trên 50 tuổi.2 Vì các triệu chứng có thể giống một cơn đột quỵ nhỏ, tiền triệu đầu tiên không kèm bất kỳ cơn đau đầu nào, đặc biệt khi đã lớn tuổi, là lý do chính đáng để đi khám bác sĩ thay vì tự cho rằng đó là đau nửa đầu.2
Nguyên nhân gây tiền triệu đau nửa đầu là gì?
Nguyên nhân chính xác chưa được biết. Cách giải thích được chấp nhận rộng rãi nhất là hiện tượng ức chế lan tỏa vỏ não (cortical spreading depression): một làn sóng hoạt động điện và hóa học lan chậm trên bề mặt não.12 Làn sóng đi qua vùng nào sẽ quyết định bạn nhận thấy triệu chứng gì. Ở vỏ não thị giác, nó gây tiền triệu thị giác; ở những vùng xử lý xúc giác, lời nói hoặc vận động, nó gây ngứa ran, khó nói hoặc yếu cơ. Mayo Clinic cho biết những làn sóng này có thể xảy ra với chức năng thần kinh bình thường và không gây hại cho não.2
Đau nửa đầu có và không có tiền triệu có chung nhiều yếu tố khởi phát. Mayo Clinic liệt kê căng thẳng, ánh sáng chói và âm thanh lớn, khói hoặc mùi nồng, uống quá nhiều rượu (đặc biệt là rượu vang), quá nhiều caffeine, một số thực phẩm và chất phụ gia, ngủ quá nhiều hoặc quá ít, kinh nguyệt và những thay đổi nội tiết tố khác.2 Yếu tố khởi phát khác nhau rất nhiều giữa mỗi người, và một cơn thường có nhiều hơn một nguyên nhân, nên sẽ hữu ích nếu bạn tìm ra yếu tố khởi phát đau nửa đầu của mình bằng cách kiểm chứng từng yếu tố một.
Tiền triệu đau nửa đầu có nguy hiểm không?
Với phần lớn mọi người, không. Nhưng Mayo Clinic lưu ý rằng người bị đau nửa đầu có tiền triệu có nguy cơ đột quỵ tăng nhẹ.2 Đó là một lý do để bạn cho bất kỳ bác sĩ nào điều trị cho mình biết rằng bạn có tiền triệu.
Đó cũng là lý do bác sĩ sẽ muốn loại trừ các nguyên nhân khác ở lần đầu. Mayo Clinic khuyên đi khám bác sĩ ngay nếu bạn có triệu chứng mới như mất thị lực tạm thời, khó nói hoặc yếu cơ ở một bên cơ thể.2 ICHD-3 lưu ý rằng một vài tình trạng hiếm gặp có thể giống tiền triệu, đó là lý do việc khai thác bệnh sử cẩn thận rất quan trọng.3
Điều trị tiền triệu đau nửa đầu
Không có cách điều trị cho bản thân tiền triệu.1 Điều trị đau nửa đầu có tiền triệu thường giống như đau nửa đầu không có tiền triệu, và gồm hai phần: thuốc để cắt cơn, và thuốc hoặc các biện pháp khác để phòng ngừa cơn.2
Trong cơn. Các phương pháp điều trị cấp tính gồm thuốc giảm đau như ibuprofen, thuốc đặc trị đau nửa đầu gọi là triptan, và thuốc chống buồn nôn.14 Với đau nửa đầu có tiền triệu, The Migraine Trust khuyên dùng thuốc ngay khi cơn đau đầu bắt đầu. Nếu bạn chỉ có tiền triệu mà không đau đầu, những thuốc này sẽ không giúp được, vì vậy hãy trao đổi với bác sĩ.1 Nhiều người thấy nằm nghỉ trong phòng tối giúp ích trong cơn.4
Để phòng ngừa cơn. Nếu các cơn xảy ra thường xuyên hoặc nặng, bác sĩ có thể đề nghị dùng thuốc phòng ngừa hằng ngày, như thuốc chẹn beta, một số thuốc chống trầm cảm hoặc thuốc chống động kinh.14 Sinh hoạt đều đặn cũng giúp ích: ăn và thức dậy vào giờ tương tự nhau mỗi ngày, uống đủ nước, và giảm các yếu tố khởi phát đã biết như rượu bia hoặc thiếu ngủ.1 Hãy trao đổi với bác sĩ về cách điều trị phù hợp với bạn.
Hãy cẩn thận với thuốc giảm đau. NHS khuyên không dùng chúng quá 2 ngày mỗi tuần, vì dùng quá thường xuyên có thể gây thêm đau đầu và khiến đau nửa đầu khó điều trị hơn.4 Tình trạng này được gọi là đau đầu do lạm dụng thuốc.
Khi nào cần trợ giúp y tế
Hãy đi khám bác sĩ nếu cơn đau nửa đầu của bạn nặng hơn hoặc kéo dài hơn bình thường, nếu bạn bị hơn một lần mỗi tuần, hoặc nếu chúng khó kiểm soát.4 Mayo Clinic bổ sung rằng bạn nên đi khám nếu kiểu đau đầu của bạn thay đổi hoặc cơn đau đầu đột nhiên có cảm giác khác.2
Hãy tìm tư vấn y tế khẩn cấp nếu triệu chứng tiền triệu kéo dài hơn một giờ, nếu một cơn kéo dài hơn 72 giờ, hoặc nếu bạn đang mang thai hay vừa sinh con.4
Hãy gọi số cấp cứu tại nơi bạn sống nếu bạn có:4
- cơn đau đầu khởi phát đột ngột và cực kỳ đau
- khó nói hoặc khó nhớ
- mất thị lực, hoặc nhìn mờ hay nhìn đôi
- buồn ngủ lơ mơ hoặc lú lẫn
- co giật
- yếu hoặc không cử động được tay hay chân ở một bên cơ thể, hoặc một bên mặt
Một số dấu hiệu này trùng với triệu chứng tiền triệu. Nếu bạn bị lần đầu, hoặc chúng có cảm giác khác với tiền triệu thường ngày của bạn, đừng chờ xem chúng có tự hết không. Bài viết về dấu hiệu cảnh báo đau đầu trình bày những dấu hiệu khác cần biết. Nếu bạn chưa chắc cơn đau đầu của mình có phải là đau nửa đầu hay không, hãy xem sự khác biệt giữa đau đầu căng thẳng và đau nửa đầu.
Bắt đầu: ghi lại các cơn tiền triệu
Tiền triệu rất khó mô tả theo trí nhớ. ICHD-3 lưu ý rằng mọi người thường đánh giá sai bên bị ảnh hưởng, mức độ khởi phát đột ngột, nó ở một mắt hay cả hai mắt, và kéo dài bao lâu, đồng thời khuyên nên tính giờ và ghi lại tiền triệu ngay khi chúng xảy ra.3 Mayo Clinic cũng gợi ý ghi lại các cơn và cách bạn đã điều trị chúng.2
Với mỗi cơn, hãy ghi lại thời điểm tiền triệu bắt đầu và kết thúc, bạn đã thấy hoặc cảm thấy gì (một bản phác thảo nhanh về tiền triệu thị giác rất hữu ích), nó ở bên nào, có vẻ ở một mắt hay cả hai mắt, sau đó có đau đầu không và sau bao lâu, bạn đã dùng thuốc gì, và điều gì xảy ra trước đó, như một đêm ngủ kém hay bỏ bữa. Sau vài tuần, những ghi chép này trở thành một cuốn nhật ký đau đầu mà bác sĩ thực sự dùng được.
Headache & Migraine Diary có thể giúp bạn làm việc này. Bạn có thể ghi mỗi cơn với thời điểm bắt đầu và thời gian kéo dài, đánh dấu tiền triệu cùng các triệu chứng khác như buồn nôn hoặc nhạy cảm với ánh sáng, gắn các yếu tố khởi phát như thiếu ngủ, căng thẳng hoặc caffeine, và ghi lại thuốc đã dùng cũng như thuốc có hiệu quả không. Với PRO, bạn có thể thêm ghi chú mô tả tiền triệu bằng lời của chính mình, và chuyển các ghi chép thành báo cáo PDF để chia sẻ với bác sĩ.

