Bạn cắn một miếng kem lớn hoặc uống vội một ngụm đá xay, và vài giây sau một cơn đau nhói xuyên qua trán. Cơn đau dữ dội, đến đột ngột, rồi biến mất. Đó là đau đầu do ăn kem, thường được gọi là buốt óc.
Đây là một trong số ít loại đau đầu mà gần như ai cũng từng bị, và nó vô hại. Nhưng nó cũng thú vị hơn vẻ ngoài. Bác sĩ xếp nó vào một rối loạn đau đầu thực sự, nó phổ biến hơn ở trẻ em và ở người bị đau nửa đầu, và cơ chế của nó có thể cho chúng ta biết thêm về chính chứng đau nửa đầu. Bài viết này giải thích điều gì xảy ra, cách làm dịu cơn buốt óc nhanh chóng, cách phòng tránh, và khi nào một cơn đau đầu sau khi ăn uống đồ lạnh đáng để lưu ý.
Đau đầu do ăn kem là gì
Bảng phân loại quốc tế về rối loạn đau đầu, hệ thống mà bác sĩ dùng để chẩn đoán đau đầu, gọi nó là "đau đầu do ăn uống hoặc hít phải tác nhân lạnh", và ghi "đau đầu do kem" và "đau đầu buốt óc" là các tên gọi cũ.1 Bảng phân loại mô tả đây là cơn đau ngắn ở trán hoặc thái dương, có thể dữ dội, xuất hiện khi thứ gì đó lạnh (thức ăn, đồ uống hoặc thậm chí không khí) đi qua vòm miệng hoặc thành sau họng.1 Bác sĩ thần kinh Amaal Starling của Mayo Clinic dùng tên gọi ngắn hơn mà các bác sĩ thường ưa dùng: đau đầu do kích thích lạnh.4 Bạn cũng có thể gặp thuật ngữ khoa học là đau dây thần kinh hạch bướm khẩu cái (sphenopalatine ganglioneuralgia).2
Để được xem là đau đầu do ăn kem, cơn đau phải bắt đầu ngay sau tác nhân lạnh và hết trong vòng 10 phút sau khi tác nhân lạnh không còn.1 Trên thực tế, nó thường ngắn hơn nhiều. Cleveland Clinic cho biết cơn buốt óc kéo dài từ vài giây đến hai phút và tự hết mà không cần thuốc hay nghỉ ngơi.2 Harvard Health cho biết nó thường dịu đi trong vòng 30 giây.3
Cơn đau thường xuất hiện ở cả hai bên trán, dù một số người thấy đau ở thái dương hoặc sau mắt.15 Khác với đau nửa đầu, buốt óc không kèm buồn nôn hay nhạy cảm với ánh sáng và âm thanh.2
Nguyên nhân gây buốt óc
Các tác nhân thường gặp gồm kem, kem que, đồ uống đông lạnh hoặc đá xay, đá viên và hít phải không khí rất lạnh.2 Ăn nhanh làm khả năng bị cao hơn nhiều. Đá bào nuốt nhanh là tác nhân đặc biệt mạnh, nhưng ngay cả ăn kem chậm cũng có thể gây ra một cơn.1 Trong một thử nghiệm nhỏ ở Canada, những học sinh ăn 100 mL kem trong chưa đến 5 giây bị đau đầu do ăn kem thường hơn (27%) so với những học sinh ăn trong ít nhất 30 giây (13%).5
Lý do gây đau vẫn chưa được hiểu đầy đủ. Giải thích phổ biến nhất liên quan đến mạch máu. Harvard Health mô tả một chuỗi phản ứng: vòm miệng và thành sau họng đột ngột bị lạnh, các mạch máu ở đó co lại nhanh chóng, rồi các động mạch trong não giãn ra. Sự thay đổi đột ngột ở thành động mạch có lẽ kích hoạt dây thần kinh sinh ba, dây thần kinh dẫn truyền cảm giác từ mặt và đầu lên não.3 Bác sĩ Starling mô tả tương tự: các mạch máu ở thành sau họng co lại rồi giãn ra, và sự thay đổi nhanh đó kích hoạt các thụ thể đau.4
Một bài tổng quan nghiên cứu năm 2023 cho biết hai giả thuyết chính là những thay đổi mạch máu này và sự kích thích trực tiếp các thụ thể lạnh trong miệng và họng, và cả hai đều có thể góp phần.5
Cách làm dịu cơn buốt óc
Cơn buốt óc sẽ tự hết trong vài giây, nhưng bạn có thể giúp nó qua nhanh hơn bằng cách làm ấm lại vòm miệng và cổ họng. Cleveland Clinic gợi ý:2
- Ngừng ăn hoặc uống đồ lạnh, hoặc tránh xa không khí lạnh.
- Nhấp một ngụm đồ uống ấm hoặc ở nhiệt độ phòng (không phải đồ uống nóng).
- Ấn lưỡi hoặc ngón tay cái lên vòm miệng để truyền hơi ấm.
Harvard Health cũng khuyên ấn lưỡi lên vòm miệng, và để sẵn một cốc đồ uống ấm nếu bạn biết mình hay bị buốt óc.3 Bạn không cần dùng thuốc hay nghỉ ngơi.2
Cách phòng ngừa đau đầu do ăn kem
Không có cách điều trị riêng cho đau đầu do ăn kem vì nó quá ngắn, nên việc phòng ngừa là tránh tác nhân khởi phát chứ không phải từ bỏ hoàn toàn đồ ăn lạnh.5
Ăn chậm lại. Hãy ăn và uống đồ rất lạnh một cách từ từ.2 Để thìa kem ấm lên một chút ở phía trước miệng trước khi nuốt.
Dùng ống hút nhỏ hơn. Bác sĩ Starling gợi ý uống đồ uống lạnh như sữa lắc bằng ống hút nhỏ hơn, và uống chậm.4 Ống hút hẹp đưa một dòng lạnh nhỏ hơn đến thành sau họng.
Che chắn khi trời giá lạnh. Không khí lạnh cũng có thể gây buốt óc. Khăn quàng hoặc khẩu trang che miệng và mũi giúp làm ấm không khí trước khi bạn hít vào.2
Ai hay bị buốt óc
Ai cũng có thể bị, nhưng một số nhóm gặp nhiều hơn. Trẻ em có thể bị thường xuyên hơn vì chưa biết ăn kem que chậm lại.2 Nghiên cứu ủng hộ điều này: trong các nghiên cứu ở trẻ em và thanh thiếu niên, từ 40,6% đến 79% đã từng bị đau đầu do ăn kem, so với 15% đến 37% trong dân số chung.5 Ở người lớn, phụ nữ báo cáo bị nhiều hơn nam giới, còn ở trẻ em không có khác biệt rõ ràng giữa bé trai và bé gái.5
Tình trạng này cũng có vẻ mang tính gia đình. Một nghiên cứu ở học sinh cho thấy trẻ dễ bị đau đầu do ăn kem hơn nhiều nếu mẹ hoặc bố cũng bị.5
Đau đầu do ăn kem và đau nửa đầu
Người bị đau nửa đầu hay bị buốt óc hơn. Bảng phân loại quốc tế ghi nhận rằng tình trạng này phổ biến trong dân số chung, "đặc biệt ở người bị đau nửa đầu".1 Trong một khảo sát hơn 8.000 thanh thiếu niên ở Đài Loan, 55,2% học sinh bị đau nửa đầu cho biết từng bị đau đầu do ăn kem, so với 39,6% ở những em không bị.5 Không phải nghiên cứu nào cũng đồng ý, và một nghiên cứu cũ hơn cho kết quả ngược lại, dù các tác giả bài tổng quan cho rằng đó là do nhóm so sánh của nghiên cứu này trẻ tuổi hơn.5
Còn một manh mối khác. Ở người thường bị đau nửa đầu ở một bên đầu, cơn buốt óc có thể xuất hiện ở cùng bên đó.1 Một số nhà nghiên cứu cho rằng điều này nghĩa là các đường dẫn truyền đau liên quan đến đau nửa đầu vẫn nhạy cảm hơn giữa các cơn, nên một tín hiệu lạnh đột ngột từ họng dễ kích hoạt chúng hơn.5 Đây vẫn chỉ là giả thuyết.
Với phần lớn người bị đau nửa đầu, buốt óc chỉ đơn giản là buốt óc: nó dịu đi trong một phút và không chuyển thành gì nghiêm trọng hơn. Nếu đồ ăn hoặc đồ uống lạnh dường như được theo sau bởi một cơn đau nửa đầu thực sự vài giờ sau đó, điều này đáng được ghi lại và kiểm chứng, giống như cách bạn kiểm tra mọi yếu tố khởi phát đau đầu khả dĩ khác.
Đau đầu do không khí lạnh và nước lạnh
Một loại đau đầu do kích thích lạnh có liên quan xuất phát từ cái lạnh bên ngoài đầu thay vì trong miệng. Nó đã được ghi nhận ở người lặn, lướt sóng hoặc tắm nước lạnh, trượt băng, và điều trị bằng lạnh như liệu pháp áp lạnh. Loại này có thể kéo dài hơn một chút: tiêu chuẩn chẩn đoán cho phép đến 30 phút sau khi tác nhân lạnh không còn.5 Đội mũ, trùm mũ áo hoặc (với người lặn) đội mũ trùm neoprene sẽ giúp ích.5 Nếu các cơn đau đầu của bạn có vẻ xuất hiện sau những ngày lạnh, nhiều gió hoặc có bão hơn là sau một luồng lạnh táp vào đầu, thì đau đầu do thời tiết là lời giải thích hợp lý hơn.
Khi nào đau đầu sau khi tiếp xúc với đồ lạnh cần đi khám
Một cơn buốt óc điển hình không cần chăm sóc y tế. Cleveland Clinic khuyên nên trao đổi với bác sĩ nếu bạn thường xuyên bị đau đầu kéo dài.2 Cơn đau đầu kéo dài quá 10 phút sau khi tác nhân lạnh đã hết không phải là đau đầu do ăn kem điển hình.1
NHS cũng khuyên đi khám bác sĩ nếu bạn thường xuyên bị đau đầu, hoặc nếu cơn đau đầu không đỡ sau khi bạn đã tự xử lý.6
Hãy tìm trợ giúp cấp cứu nếu cơn đau đầu khởi phát đột ngột và cực kỳ đau, hoặc kèm theo tê bì hay yếu, khó nói, khó giữ thăng bằng hay khó ghi nhớ, lú lẫn, mất thị lực, co giật, hoặc sốt rất cao kèm cứng cổ.6 Cơn buốt óc đạt đỉnh trong vài giây và hết nhanh, còn một cơn đau đầu đột ngột, dữ dội không dịu đi thì cần được cấp cứu khẩn cấp. Nắm rõ các dấu hiệu cảnh báo đau đầu giúp bạn phân biệt hai trường hợp này.
Bạn nên làm gì tiếp theo
Nếu buốt óc là vấn đề duy nhất của bạn, hãy ăn chậm lại, dùng ống hút nhỏ hơn và sẵn sàng ấn lưỡi lên vòm miệng. Bạn không cần theo dõi nó.
Nếu bạn bị đau nửa đầu và muốn biết liệu đồ ăn hoặc đồ uống lạnh có khởi phát các cơn của mình không, một nhật ký đau đầu sẽ cho bạn câu trả lời thay vì phỏng đoán. Hãy ghi lại những gì bạn đã ăn uống trước mỗi cơn, và xem các cơn có xuất hiện sau đồ ăn lạnh thường hơn so với những ngày không ăn hay không. Headache & Migraine Diary cho phép bạn ghi lại một cơn đau đầu trong vài giây và gắn thẻ thực phẩm hoặc thời tiết là yếu tố khởi phát có thể có, để sau vài tuần bạn có thể thấy cái lạnh là một phần trong quy luật của mình hay chỉ là sự trùng hợp.

