Het klinkt tegenstrijdig: de pijnstillers die je tegen hoofdpijn neemt, kunnen er uiteindelijk voor zorgen dat je meer hoofdpijn krijgt. Toch is dat precies wat er bij sommige mensen met vaak hoofdpijn gebeurt. Artsen noemen het hoofdpijn door overmatig medicijngebruik, en je hoort ook wel de term rebound-hoofdpijn of medicatieafhankelijke hoofdpijn. Het komt vaak voor en wordt vaak gemist, maar het goede nieuws is dat het meestal beter wordt zodra het patroon herkend en behandeld wordt.
Deze gids legt uit wat hoofdpijn door overmatig medicijngebruik is, hoe vaak te vaak is, hoe je kunt zien of het misschien op jou van toepassing is en hoe artsen het behandelen. Het is geen vervanging voor medisch advies: denk je dat dit bij jou speelt, dan is de belangrijkste stap om met je arts te praten voordat je je medicatie verandert.
Wat hoofdpijn door overmatig medicijngebruik is
Hoofdpijn door overmatig medicijngebruik ontstaat bij mensen die al een hoofdpijnaandoening hebben, zoals migraine of spanningshoofdpijn, en die gedurende lange tijd op veel dagen per maand medicatie tegen acute hoofdpijn nemen. Na verloop van tijd gaat dat frequente medicijngebruik zelf zorgen voor vaker hoofdpijn.
De internationale classificatie van hoofdpijnaandoeningen (ICHD-3), het systeem dat artsen gebruiken om hoofdpijn te diagnosticeren, definieert het als hoofdpijn op 15 of meer dagen per maand bij iemand met een bestaande hoofdpijnaandoening, die meer dan drie maanden regelmatig te veel medicatie tegen acute hoofdpijn heeft gebruikt. De classificatie merkt op dat de hoofdpijn meestal, maar niet altijd, beter wordt zodra het overmatige gebruik stopt.1
Hoe vaak is te vaak?
De grens hangt af van het soort medicijn. Volgens de ICHD-3-criteria gaat het om regelmatig gebruik gedurende meer dan drie maanden op:
- 15 of meer dagen per maand voor eenvoudige pijnstillers, zoals paracetamol, ibuprofen en aspirine.3
- 10 of meer dagen per maand voor triptanen, opioïden (zoals codeïne) en combinatiepijnstillers (middelen die meerdere werkzame stoffen combineren, soms ook cafeïne).12
Deze getallen tellen dagen, geen doses. Twee tabletten op één dag telt als één dag. Ook het gebruik van verschillende soorten medicatie kan optellen, zelfs als geen van de middelen op zichzelf de eigen grens haalt.
Dit betekent niet dat een pijnstiller op een slechte dag schadelijk is. Af en toe iets nemen tegen hoofdpijn is normaal. Het gaat om een langdurig patroon van medicatie op veel dagen in de meeste maanden.
Signalen dat het bij jou speelt
Hoofdpijn door overmatig medicijngebruik is lastig te herkennen, omdat het op je gewone hoofdpijn lijkt, alleen vaker. InformedHealth.org, uitgegeven door het Duitse Instituut voor Kwaliteit en Doelmatigheid in de Gezondheidszorg, omschrijft het als een doffe pijn in het hele hoofd, meestal zonder andere klachten, al kunnen er daarnaast nog steeds migraineaanvallen optreden.4 Het wijst ook op een veelvoorkomende valkuil: mensen denken dat hun migraine of spanningshoofdpijn gewoon erger is geworden, dus nemen ze meer pijnstillers, waardoor de cirkel in stand blijft.4
Signalen om met je arts te bespreken:
- Je hoofdpijn is in de loop van maanden vaker geworden, en je hebt nu op meer dagen wel dan geen hoofdpijn.
- Je neemt op meer dan tien dagen per maand pijnstillers. InformedHealth.org raadt iedereen die dit regelmatig doet aan om met een arts te praten.4
- Je bent medicatie gaan nemen "voor de zekerheid", voordat een hoofdpijn echt begonnen is.
Geen van deze signalen betekent op zichzelf dat je hoofdpijn door overmatig medicijngebruik hebt, maar samen zijn ze het waard om te laten nakijken.
Waarom bijhouden belangrijk is
De meeste mensen met hoofdpijn door overmatig medicijngebruik beseffen niet op hoeveel dagen ze medicatie nemen. Je raakt in een maand makkelijk de tel kwijt, zeker als je pijn hebt. Een hoofdpijndagboek waarin je elke dosis noteert, ook pijnstillers die je zonder recept koopt, maakt het patroon zichtbaar. Tel aan het eind van elke maand:
- Op hoeveel dagen je hoofdpijn had.
- Op hoeveel dagen je een pijnstiller nam, en welk soort.
Zit je in de buurt van de grenzen hierboven of eroverheen, neem die getallen dan mee naar je arts. Het zijn precies de gegevens die een arts nodig heeft om de diagnose te stellen.
Hoe het behandeld wordt
De behandeling moet je samen met je arts plannen, niet alleen doen. De belangrijkste aanpak is stoppen met de medicatie die je te veel gebruikt.
In het Verenigd Koninkrijk adviseert de richtlijn van NICE (het National Institute for Health and Care Excellence) artsen om uit te leggen dat hoofdpijn door overmatig medicijngebruik behandeld wordt door de te veel gebruikte medicatie af te bouwen, en mensen te adviseren minstens een maand te stoppen met alle te veel gebruikte medicatie tegen acute hoofdpijn, en wel in één keer in plaats van geleidelijk.5 De uitzondering zijn opioïden en sommige andere medicijnen, waarbij plotseling stoppen problemen kan geven. Je arts begeleidt je dan bij het veilig afbouwen.
Wat je kunt verwachten:
- Hoofdpijn wordt vaak eerst erger voordat hij beter wordt. NICE merkt op dat de klachten op korte termijn waarschijnlijk toenemen en dat er ontwenningsverschijnselen kunnen optreden.5 Dit is tijdelijk, en als je het van tevoren weet, kom je er makkelijker doorheen.
- Begeleiding en controle zijn belangrijk. Een arts hoort in deze periode contact met je te houden.
- Preventieve behandeling kan helpen. NICE raadt aan om, naast het stoppen met de te veel gebruikte medicatie, preventieve behandeling te overwegen voor de onderliggende hoofdpijnaandoening, zoals migraine.5 Die richt zich op de reden waarom je in de eerste plaats zo vaak hoofdpijn had.
De meeste mensen kunnen dit thuis doen met begeleiding van hun arts; NICE raadt af om mensen hiervoor standaard in het ziekenhuis op te nemen.5
Voorkomen dat het terugkomt
Ben je door de ontwenningsperiode heen, dan helpen een paar gewoonten om te voorkomen dat hoofdpijn door overmatig medicijngebruik terugkomt:
- Blijf je medicatiedagen tellen. Maak een maandtotaal onderdeel van je routine, en stel voor jezelf een grens die ruim onder de drempels ligt.
- Behandel de onderliggende hoofdpijn. Heb je vaak migraine of spanningshoofdpijn, dan zorgt een preventief plan van je arts ervoor dat je minder vaak acute medicatie nodig hebt.
- Pak de triggers aan die je kunt veranderen. Vaste slaaptijden, vaste maaltijden en omgaan met stress verlagen vaak hoe vaak je hoofdpijn hebt. Onze gidsen over hoofdpijntriggers en slaap en hoofdpijn zijn een goed beginpunt.
- Bespreek het regelmatig met je arts, vooral als het aantal hoofdpijndagen weer begint op te lopen.
Wanneer je dringend hulp nodig hebt
Hoofdpijn door overmatig medicijngebruik ontstaat langzaam. Een hoofdpijn die plotseling anders is, vraagt juist om dringende aandacht. Zoek direct hulp bij hoofdpijn die plotseling begint en extreem hevig is, of die samengaat met krachtsverlies, gevoelloosheid, verwardheid, moeite met praten, verlies van gezichtsvermogen, een epileptische aanval, of hoge koorts met een stijve nek.6 Onze gids over wat je doet als hoofdpijn begint bespreekt deze alarmsignalen.
Aan de slag
Weet je niet zeker hoe vaak je pijnstillers neemt, begin dan vandaag met tellen. Met Headache & Migraine Diary leg je elke hoofdpijn vast met de medicatie die je nam, ook medicijnen die je zelf toevoegt, zodat je kunt terugkijken op de maand en ziet op hoeveel dagen je elk middel gebruikte voordat je met je arts praat.
